پيشانى و پهلوى صاحبانشان داغ مىشود . خلاصه اينكه آيات در اين باره بسيار و روايات از حد شمار بيرون است . 2 - آيا حشر حيوانات شبيه حشر انسان است ، و آنها هم مبعوث شده ، و اعمالشان حاضر گشته و بر طبق آن پاداش و يا كيفر مىبينند ؟ جواب : آرى معناى حشر همين است ، زيرا حشر به معناى جمع كردن افراد و آنها را از جاى كندن و به سوى كارى بسيج دادن است . 3 - آيا امثال آسمانها و زمين و آفتاب و ماه و سنگها و غير آن نيز حشر دارند ؟ جواب : قرآن كريم در خصوص اين گونه موجودات تعبير به « حشر » نفرموده ، و ليكن چنين فرموده است : « يَوْمَ تُبَدَّلُ الأَرْضُ غَيْرَ الأَرْضِ وَالسَّماواتُ وَبَرَزُوا لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ » « 1 » و نيز فرموده : « وَالأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُه يَوْمَ الْقِيامَةِ وَالسَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِه » « 2 » و نيز فرموده : « وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ » « 3 » و نيز فرموده : « إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّه حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ ، لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها » « 4 » علاوه بر اينكه از آيه شريفه « إِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فِيما كانُوا فِيه يَخْتَلِفُونَ » « 5 » و آيه « ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيه تَخْتَلِفُونَ » « 6 » و همچنين از آيات ديگرى استفاده مىشود كه : تنها ملاك حشر مساله فصل خصومت در بين آنان و احقاق حق است كه در آن اختلاف دارند . و مرجع همه اين آيات به دو كلمه است ، و آن انعام نيكوكار و انتقام از ظالم است ، هم چنان كه در آيه « إِنَّا مِنَ الْمُجْرِمِينَ مُنْتَقِمُونَ » « 7 » و آيه

--> ( 1 ) روزى كه آسمان و زمين به آسمان و زمين ديگرى تبديل و همه براى خداى واحد قهار ظاهر مىشوند . سوره ابراهيم آيه 48 ( 2 ) و در روز قيامت زمين همه اش در قبضه قدرت او و آسمانها پيچيده در دست او است . سوره زمر آيه 67 ( 3 ) زمانى كه مهر و ماه جمع مىشود . سوره قيامت آيه 9 ( 4 ) به درستى كه شما و آن خدايانى كه به غير پروردگار مىپرستيديد همه آتشگيره جهنميد و همه در آينده در آن آتشيد ، اگر اين خدايان راستى خدا بودند در آتش نمىشدند . سوره انبيا آيه 99 ( 5 ) به درستى كه پروردگارت در روز قيامت در ميان آنان و راجع به آنچه كه در آن اختلاف مىكردند حكم خواهد كرد . سوره سجده آيه 25 ( 6 ) پس از آن بازگشت همه شما بسوى من است ، و من در بين شما و در آنچه كه بر سر آن اختلاف مىكرديد حكم خواهم كرد . سوره آل عمران آيه 55 ( 7 ) به درستى كه ما از مجرمين انتقام خواهيم گرفت . سوره سجده آيه 22